Қазақстанда Президент лауазымы қашан енгізілді?

Қазақстанда Президент лауазымы 1990 жылғы 24 сәуірде енгізілді. Сол күні Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР Президенті лауазымын белгілеу және Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға байланысты шешім қабылдап, Нұрсұлтан Назарбаевты Президент етіп сайлады. Бұл дата Қазақстандағы президенттік институттың ресми басталу нүктесі ретінде қаралады.

Осы оқиғаны 1991 жылғы 1 желтоқсандағы жалпыхалықтық президент сайлауымен шатастырмау керек. 1990 жылы Президентті Жоғарғы Кеңес сайлады, ал 1991 жылы азаматтар жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы арқылы дауыс берді. Екі дата бір институттың тарихына кіреді, бірақ рәсімі мен құқықтық мағынасы әртүрлі.

24 сәуір 1990 жылы не болды?

1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президент лауазымын белгіледі. Сол сессияда Нұрсұлтан Назарбаев Президент болып сайланды. Осылайша Қазақстан аумағындағы президенттік институттың хронологиясы басталды. Кейінгі атаулар мен конституциялық нормалар өзгергенімен, осы оқиға алғашқы құқықтық шек ретінде сақталады.

Тарихи деректі дәл беру үшін сол кездегі атауды да сақтау қажет. 1990 жылғы құжаттарда «Қазақ КСР Президенті» делінген. Қазіргі «Қазақстан Республикасының Президенті» атауын сол күнге механикалық түрде көшіру тарихи терминологияны бұрмалайды. Мазмұны жақын болғанымен, атау мен мемлекеттік-құқықтық жағдай уақытпен бірге өзгерді.

24 сәуір 1990 жыл — сайлау науқанының күні емес, Қазақстандағы Президент лауазымы алғаш рет заңмен белгіленіп, сол лауазымға тұлға сайланған күн.

1991 жылғы 1 желтоқсаннан айырмасы

1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақстанда алғашқы жалпыхалықтық президент сайлауы өтті. Бұл жолы шешімді Жоғарғы Кеңес емес, сайлаушылар қабылдады. Сондықтан 1990 жылдағы лауазымның енгізілуі мен 1991 жылдағы жалпыхалықтық дауыс беру бір оқиғаның екі атауы емес, хронологиядағы екі бөлек кезең.

Осы айырманы түсіну неліктен маңызды? Себебі «президенттік институт қашан басталды?» деген сұраққа 24 сәуір 1990 жыл жауап береді, ал «алғашқы жалпыхалықтық президент сайлауы қашан өтті?» деген сұраққа 1 желтоқсан 1991 жыл жауап береді. Сұрақтың формуласы өзгерсе, дұрыс дата да өзгереді.

Тағы қандай даталар қатар айтылады?

1991 жылғы 10 желтоқсанда мемлекеттік атаудың өзгеруіне байланысты Президент атауы да Қазақстан Республикасының Президенті ретінде қолданылды. 1991 жылғы 16 желтоқсанда мемлекеттік тәуелсіздік жарияланды. Бұл даталар президенттік институттың пайда болуын жоққа шығармайды, бірақ оның кейінгі мемлекеттік-құқықтық контекстін түсіндіреді.

Даталарды тізіп қана қою жеткіліксіз: әрқайсысының неге қатысты екенін атау қажет. 24 сәуір — лауазым мен Жоғарғы Кеңестегі сайлау; 1 желтоқсан — жалпыхалықтық дауыс беру; 10 желтоқсан — атаудың өзгеруімен байланысты кезең; 16 желтоқсан — тәуелсіздіктің жариялануы. Осы жүйе тарихи деректі қысқартусыз түсінуге көмектеседі.

Тарихи хронологияның анықтығы бір датаны «ең маңызды» деуден емес, әр датаның рәсімі мен мағынасын ажыратудан басталады.

Тақырыпты бейтарап оқу

Бұл материал Президент институтына саяси баға бермейді және сол кездегі шешімдердің қоғамдық салдарын талдамайды. Оның міндеті — тек тексерілетін фактіні ашу: Қазақстанда Президент лауазымы 1990 жылғы 24 сәуірде енгізілді, ал жалпыхалықтық сайлау 1991 жылғы 1 желтоқсанда өтті.

Президенттік институттың кейінгі хронологиясын үздіксіз қызмет мерзімі туралы материалдан көруге болады. Ал 1995 жылғы республикалық референдум туралы мақала мерзім мен дауыс беру тетігінің тағы бір бөлек құқықтық рәсім екенін көрсетеді. Бұл сілтемелер оқырманға бір оқиғаны екіншісімен алмастырмай, тақырыпты кезеңмен оқуға мүмкіндік береді.

Деректі тексеру әдісі

Тарихи-құқықтық сұраққа жауап іздегенде бір ғана жылмен шектелмеу керек. Алдымен қандай оқиға туралы айтылып тұрғанын анықтау қажет: жаңа лауазымның заңмен белгіленуі ме, сол лауазымға сайлау ма, әлде жалпы халықтың дауыс беруі ме. Кейін құжаттағы сол кездегі мемлекеттік атауды, органның атауын және күнін салыстырған дұрыс. Осы тәсіл 1990 және 1991 жылдардағы оқиғаларды шатастырмай, әрқайсысын өз орнына қояды. Мұндай әдіс өзге тарихи институттар туралы да пайдалы: атау өзгеруі немесе рәсімнің өзгеруі бір мезетте барлық алдыңғы датаны жоймайды.

Дәл осы ажырату қысқа іздеу сұрағына жауап бергенде де тарихи фактінің шекарасын сақтауға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қазақстанда Президент лауазымы 1990 жылғы 24 сәуірде енгізілді. Сол күні Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президент лауазымын белгіледі және Нұрсұлтан Назарбаевты сайлады. 1991 жылғы 1 желтоқсандағы жалпыхалықтық сайлау — кейінгі, бірақ бөлек рәсім. Осы екі фактіні ажырату Қазақстан президенттік институты тарихын дәл әрі бейтарап түсіндіруге мүмкіндік береді.