Қазақстандағы президенттік институт тарихындағы ең ұзақ мерзім

Қазақстандағы президенттік институт тарихындағы ең ұзақ үздіксіз қызмет мерзімі туралы сұраққа жауап беру үшін өлшемді алдын ала нақтылау қажет. Мұнда жеке сайлау мерзімі емес, президенттік лауазым енгізілген күннен өкілеттік тоқтаған күнге дейінгі үзілмеген уақыт есептеледі. Осы әдіспен қарағанда ең ұзақ аяқталған үздіксіз кезең Нұрсұлтан Назарбаевқа тиесілі: 1990 жылғы 24 сәуірден 2019 жылғы 20 наурызға дейін.

Бұл мақала саяси баға бермейді. Ол тек ресми күндерге сүйенген тарихи-хронологиялық салыстыруды түсіндіреді. 1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Президенті лауазымы белгіленіп, Нұрсұлтан Назарбаев Президент болып сайланды. 2019 жылғы 20 наурызда Президент өкілеттігі Қасым-Жомарт Тоқаевқа көшкені Орталық сайлау комиссиясының қаулысында көрсетілді.

Неге «ең ұзақ» бір сайлау мерзімі емес?

Президенттің бір сайлау арқылы алған өкілеттік мерзімі мен лауазымда үздіксіз қызмет еткен жалпы уақыт — екі бөлек көрсеткіш. Бірінші жағдайда белгілі бір сайлаудың заңмен белгіленген мерзімі есептеледі. Екінші жағдайда бірнеше сайлау, референдум немесе басқа құқықтық рәсімдерден кейін жалғасқан қызмет кезеңі тұтас хронология ретінде қаралады.

Қазақстандағы президенттік институттың тарихын өлшеуде осы айырма маңызды. 1991 жылғы алғашқы бүкілхалықтық президент сайлауы, 1995 жылғы референдум және кейінгі сайлау күндері бір-бірін алмастырмайды. Олар әртүрлі құқықтық оқиғалар. Ал бұл мақала тек үздіксіз қызметтің басталуы мен тоқтауын салыстырады.

Тарихи мерзімді дәл есептеу үшін сайлау күнін емес, лауазымдағы қызметтің нақты басталу және аяқталу шегін бірге қарау қажет.

1990 жылғы 24 сәуір нені білдіреді?

Ресми мемлекеттік материалдарда 1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Президенті лауазымы белгіленгені және Нұрсұлтан Назарбаевтың Президент болып сайланғаны көрсетіледі. Бұл күн Қазақстандағы президенттік институттың бастапқы нүктесі ретінде алынады. Сол себепті ол тек адамның өмірбаянындағы дата емес, салыстыру әдісінің де басталуы.

«Қазақстан Президенті» атауының құқықтық және мемлекеттік контексті кейін өзгергенімен, осы мақалада 1990 жылдан бастап қалыптасқан президенттік лауазымның үздіксіз желісі ғана есепке алынады. Бұдан бұрынғы қызметтер, соның ішінде басқа мемлекеттік не партиялық лауазымдар, бұл салыстыруға кірмейді.

2019 жылғы 20 наурыздағы шекара

2019 жылғы 19 наурыздағы жарлықтың негізінде Орталық сайлау комиссиясы Президент өкілеттігінің қалған мерзіміне Қасым-Жомарт Тоқаевқа көшкенін таныды және оның ант беру күнін 2019 жылғы 20 наурыз деп айқындады. Осы ресми ауысу бұрынғы үздіксіз кезеңнің аяқталу шегін белгілейді.

Бұл тұста да бейтарап терминология қажет. Мақала өкілеттіктің ауысуына баға бермейді, себептерін түсіндірмейді және кейінгі саяси процестер туралы қорытынды жасамайды. Ол хронологияның құжатпен бекітілген шегін ғана көрсетеді.

Салыстыру шекарасы қалай сақталады?

«Ең ұзақ мерзім» деген тұжырым тек Қазақстандағы президенттік институтқа, үздіксіз қызмет уақытына және 1990 жылдан бергі кезеңге қатысты. Оны басқа елдердегі басшылармен, басқа мемлекеттік қызметтермен немесе жеке сайлау каденцияларымен салыстыруға болмайды. Басқа әдіс қолданылса, нәтиже де басқа болады.

Қазақстанның құқықтық тарихын кезең-кезеңімен оқу үшін 1995 жылғы республикалық референдум туралы материал мерзім мен рәсімнің айырмасын көрсетеді. Ал қалалық тарихи нысан туралы мақала «алғашқы» мен «ең ұзақ» сияқты атаулардың нақты өлшемсіз сенімді болмайтынын еске салады. Бұл ішкі сілтемелер дерекке бағыт беруге арналған.

Бейтарап тарихи анықтама тұлғаға баға қоспайды: ол датаны, құжаттық шекті және салыстыру ережесін айқын көрсетеді.

Деректі оқудың практикалық тәсілі

Мұндай тарихи көрсеткішті тексерген оқырман үш қадамды ұстанса жеткілікті. Алдымен салыстырудың нысанын анықтайды: жеке сайлау ма, әлде үздіксіз қызмет пе. Кейін бастапқы және соңғы датаны ресми құжаттан қарайды. Соңында есепке кірмейтін кезеңдерді белгілейді. Осы үш шарт сақталғанда «ең ұзақ» деген тұжырым эмоциялық сипаттама емес, тексеруге болатын хронологиялық қорытындыға айналады. Бұл тәсіл президенттік институт туралы деректерді басқа мемлекеттік лауазымдармен шатастырмауға және әр оқиғаның жеке құқықтық рәсімін тануға көмектеседі. Тарихи тақырыптарда дәл осындай шекара мәтіннің сенімділігін сақтайды.

Күндер мен ұғымдарды осылай ажырату оқырманға бір құжаттағы деректі екіншісінің орнына қолданбауға, ал тарихи мерзімді нақты кезеңге байлауға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қазақстандағы президенттік институттың 1990 жылдан бергі хронологиясында Нұрсұлтан Назарбаевтың 1990 жылғы 24 сәуірден 2019 жылғы 20 наурызға дейінгі үздіксіз қызмет кезеңі ең ұзақ аяқталған мерзім ретінде сипатталады. Қорытынды бір сайлау мерзіміне емес, лауазымның ресми басталуы мен өкілеттіктің ресми ауысуы арасындағы уақытқа негізделеді. Бұл — саяси баға емес, әдісі мен шекарасы ашық көрсетілген тарихи факт.