Қазақстанның орман ресурстары туралы айтқанда бір сан жеткіліксіз. Кей деректе орман қорының жалпы жері, енді бірінде орманмен көмкерілген алаң, ал статистикалық ресурстық шотта ну орман, табиғи жолмен жаңарған орман және екпе ағаштар бірге есептеледі. Сондықтан «Қазақстанда орман қанша?» деген сұраққа жауап бергенде алдымен қай өлшем қолданылғанын нақтылау қажет.
Ұлттық статистика бюросының 2024 жылдың соңындағы ресурстық шоты бойынша Қазақстандағы орман ресурстарының ауданы 13 898 719 гектар болды. Бұл көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 201,6 мың гектарға ұлғайған. Сан өзгерген сайын оны өткен жылмен, есептеу әдісімен және дерек шығарылған күнімен бірге оқу маңызды.
Факт-блок
- Дерек кезеңі: 2024 жылдың соңы.
- Орман ресурстарының ауданы: 13 898 719 гектар.
- 2023 жылмен салыстырғандағы өсім: 201,6 мың гектар.
- 2014–2024 жылдардағы жалпы өсім: 1 271,7 мың гектар немесе 10,1%.
- Өлшем: табиғи-экономикалық есептегі орман ресурстары.
Бұл анықтама орманды тек ағаш діңі көрінетін жер деп шектемейді. Ресурстық шот табиғи актив ретінде есепке алынатын ормандар мен орманмен көмкерілген өзге жерлерді сипаттайды. Сол себепті оны жер қорының барлық санатымен немесе бір ғана ұлттық парктің аумағымен бірдей деп қабылдауға болмайды.
Орман туралы сенімді сан әрқашан үш нәрсені бірге айтады: не өлшенді, қай күнге қатысты және сол өлшем нені қамтиды.
Үш ұғымды шатастырмау
Орман қоры — құқықтық және жер есебіндегі кең түсінік. Оның ішінде орман өсетін алқаптан басқа жол, су, ашық жер немесе қызметтік аумақ болуы мүмкін. Орманмен көмкерілген жер — ағаш-бұта өсімдігі бар нақты алаңды сипаттайды. Ал орман ресурстары шоты табиғи капиталды бағалауға арналған статистикалық құрылым болып саналады.
Осы айырмашылықты түсіну көп жағдайда даулы салыстырудан құтқарады. Мысалы, Қазақстандағы ең үлкен ұлттық парк жеке қорғалатын аумақ ретінде гектармен өлшенеді. Бірақ оның ауданы бүкіл елдегі орман ресурстары көлемінің орнына жүрмейді. Екі сан да дұрыс болуы мүмкін, тек сұрағы мен шекарасы басқа.
2024 жылғы құрам
Статистикалық шотта ну ормандар 1 613,7 мың гектар, табиғи жолмен жаңарған өзге ормандар 11 434,5 мың гектар, ал орман екпелері 850,5 мың гектар ретінде берілген. Бұл қатарлар табиғи орманның, өздігінен жаңарған алқаптың және адам отырғызған екпенің бірдей ұғым емес екенін көрсетеді.
Өсімнің басым бөлігі табиғи жолмен жаңарған өзге ормандар көрсеткішіндегі өзгеріске тиесілі. Мұны бірден жаңа ағаш отырғызу көлемі деп түсіндіруге болмайды: статистикадағы өсім есепке алу шекарасының немесе табиғи жаңарудың нәтижесі болуы ықтимал. Деректің түсіндірмесін оқымай, бір ғана саннан қорытынды шығару дұрыс емес.
Гектардың көбеюі қуанышты белгі болуы мүмкін, бірақ оның себебін ажырату — табиғат туралы жауапты әңгіме жүргізудің шарты.
Неге орман маңызды
Орман топырақты бекітуге, су режимін сақтауға, жануарлар мекенін қорғауға және ауа сапасына ықпал етеді. Далалы әрі құрғақ аймақтарда орманның маңызы бір қарағанда көрінбейтін қорғаныс қызметінен байқалады. Қуаңшылық, жел эрозиясы және өрт қаупі табиғи жүйені әлсірететіндіктен, алқапты сақтау тек орман шаруашылығының емес, жергілікті қауымның да ісі.
Саяхат кезінде орманды табиғи нысан ретінде қабылдау пайдалы. Отты рұқсат етілген жерде ғана жағу, темекі тұқылын тастамау, соқпақтан тыс көлікпен кірмеу және қалдықты өзімен алып шығу — қарапайым, бірақ нақты әрекеттер. Таулы аймаққа барғанда маршрут пен маусым туралы ресми хабарламаны тексерген жөн.
Сандарды дұрыс салыстыру тәсілі
Кестедегі бірлікті де ұмытпаған дұрыс: мың гектар мен гектарды араластыру жүздеген есе қате тудыруы мүмкін. Сондай-ақ нақты жылды көрсету керек, өйткені табиғи ресурстар туралы есеп жаңартылады. Өзен ұзындығын салыстырғанда қолданылатын әдіс те осыған ұқсас: Қазақстандағы ең ұзын өзендер мақаласында ішкі арна мен толық халықаралық маршрут бөлек қаралады.
Орман ресурстарының құндық бағасы да бар, алайда ол ағашты сатып жіберетін баға емес. Статистикалық есеп табиғи капиталдың экономикалық өлшемін көрсетеді. Оны табиғаттың мәдени, экологиялық және адам денсаулығына қатысты құндылығынан бөлек қарастыруға болмайды.
Қорытынды
2024 жылдың соңында Қазақстанның орман ресурстары 13 898 719 гектар деп есептелді. Бұл — ресурстық шоттағы, нақты күні көрсетілген өлшем. Орман қоры, орманмен көмкерілген жер және ресурстық шот бір ұғым емес. Шекарасын ашық айту табиғи байлық туралы материалды түсінікті, тексерілетін әрі пайдалы етеді.
Оқырманға арналған тексеру тізімі
Материалдан орман туралы сан көрсеңіз, дереккөзін, жылын, өлшем бірлігін және атаудың нені қамтитынын тексеріңіз. «Орман қоры» мен «орман ресурстары» бір жолда қатар қолданылса, олардың анықтамасы бар-жоғын қараңыз. Осындай төрт сұрақ кестені дұрыс оқуға көмектеседі және табиғат жөніндегі жаңсақ қорытындыдан қорғайды.
Санға мұқият қарау орманды тек статистика емес, ортақ тіршілік кеңістігі ретінде бағалауға жол ашады.
