Қарағандының театр картасында К.С. Станиславский атындағы орыс драма театрының орны бөлек. Театр ұжымының тарихы 1930 жылдардан басталғанымен, бүгінгі сахна орналасқан ғимараттың өз тарихы нақтырақ: ол театр үшін арнайы салынып, 1962 жылдың желтоқсанында ұжым қоныс тойын атап өткен. Бұл мақала «ең көне театр» деген даулы салыстыруды емес, бір ғимараттың мәдени өмірдегі нақты жолын түсіндіреді.
Ашық ресми деректер театрдың қалыптасу кезеңін, Қарағандыға келуін және арнайы салынған ғимаратқа көшу мерзімін сипаттайды. Сондықтан мұнда ғимараттың қаладағы барлық театрлармен жасына қарай жарысы емес, тек құжатталған даталар мен сахнаның қызметі айтылады.
Көшпелі ұжымнан Қарағанды сахнасына дейін
Театрдың бастауын 1930 жылмен байланыстырады: Семейде мәдени-ағарту бағытындағы жылжымалы ұжым құрылған. Кейін ол Түрксіб саяси пойызының құрамында жұмыс істеді, 1936 жылы Қарағанды облыстық орыс драма театры болып аталды. Ұжым Балқашта қызмет еткен кезеңде Қарағандыға жазғы гастрольмен келіп отырған.
1940 жылы театр кеншілер қаласына көшті. Соғыс жылдары ұжымның бағыты өзгеріп, әртістер госпитальдерде, шақырылушылар алдында және еңбек ұжымдарына өнер көрсетті. Бұл деректер театр тарихын тек премьералар тізімі емес, қаланың ауыр кезеңдерімен сабақтас мәдени еңбек ретінде көруге мүмкіндік береді.
Театрдың жасы тек алғашқы қойылыммен өлшенбейді: оның шын тарихы — көшіп-қонуға, соғысқа және қала өзгерісіне қарамастан сахнаны сақтап қалған адамдардың тарихы.
1962 жылғы арнайы салынған ғимарат нені білдіреді?
Қарағандыға театр үшін арнайы салынған ғимараттың ашылуы 1962 жылдың желтоқсанына келеді. Бұл дата ұжымның бір мекенде жұмысын жоспарлы жүргізуіне, сахналық техника мен көрермен ағынын тұрақты ұйымдастыруына жағдай жасады. Арнайы салынған ғимаратты театр ұжымының 1930 жылғы құрылған күнімен шатастырмау маңызды: бұлар бір оқиғаның емес, екі бөлек кезеңнің даталары.
Қала үшін мұндай нысан мәдени инфрақұрылымның бір бөлігі саналады. Театр алаңы айналасындағы күнделікті маршрутта ғимараттың сәулеті ғана емес, афиша, касса, фойе және спектакльге жиналатын көрермен арқылы мәдени әдет те қалыптасады. Қарағандының басқа тарихи нысандарын салыстыру үшін алғаш арнайы салынған музыкалық мектеп ғимараты туралы материалды да оқуға болады.
Ғимарат пен театр тарихын қалай дұрыс оқу керек?
Тарихи нысан туралы сөз болғанда үш сұрақты бөлек қарастырған дұрыс: ұжым қашан құрылған, қалаға қашан келген және қазіргі ғимарат қашан пайдалануға берілген. Осы айырма дәлдік береді. Мысалы, театрдың 1930 жылдардағы бастауы оның 1962 жылы салынған ғимаратынан әлдеқайда ерте, бірақ бұл ғимаратты автоматты түрде Қарағандыдағы «ең көне сақталған театр» деп атауға негіз болмайды.
Станиславский театрының жолы Қарағандының индустриялық өсуімен де үндеседі. Қалаға адамдар мен кәсіпорындар келіп жатқан тұста, сахналық ұжым да тұрақты көрерменін қалыптастырды. Сол себепті ғимаратты тек қабырға мен қасбет ретінде емес, бірнеше буынның театрға бару тәжірибесін сақтаған орын ретінде түсінген жөн.
Қала маршрутына қалай қосуға болады?
Театрға баруды Қарағанды тарихын танитын шағын маршруттың бөлігіне айналдыруға болады: алдымен спектакль кестесін нақтылап, кейін орталықтағы сәулет пен мәдени нысандарға назар аудару жеткілікті. Спорттық қала тарихын жалғағысы келетін оқырман «Литейщик» стадионы туралы мақаладан өзге қоғамдық кеңістіктің оқиғасын табады. Мұндай ішкі байланыс қаланы жеке рекордтар емес, ортақ мәдени орта ретінде тануға көмектеседі.
Көрермен үшін маңызды үш белгі
Тарихи театрға барған адам үшін нақты дата — тек анықтамалық мәлімет емес. Ол ғимаратты дұрыс тануға көмектеседі. Біріншіден, афишадағы қойылым мен спектакльдің жас шектеуін алдын ала тексерген жөн: театр репертуары маусым сайын ауысады. Екіншіден, басталу уақытынан ертерек келу фойені, баспалдақтарды және залға кіреберісті асықпай көруге мүмкіндік береді. Үшіншіден, билет аларда орынның сахнаға қатысты орналасуын сұрау пайдалы: балкон, партер және бүйір қатарлар көріністі әрқалай береді.
Осындай ұсақ қадамдар мәдени сапарды жай ғана фотоға түсетін аялдама емес, мазмұнды кешке айналдырады. Қарағандыдағы театр ғимаратының құндылығы оның өткенін жатқа айтуда ғана емес, қазіргі көрерменге ашық жұмыс істеуінде. Қойылымнан кейін алған әсерді отбасы мүшелерімен не достармен талқылау да қаладағы мәдени ортаға араласудың табиғи жалғасы бола алады.
Қаланың мәдени нысаны құнды болуы үшін міндетті түрде «ең үлкен» не «ең ескі» атануы шарт емес: оның адамдарды қайта-қайта бір сахнаға жинай алуының өзі — маңызды көрсеткіш.
Қорытынды
К.С. Станиславский атындағы театрдың Қарағандыдағы арнайы салынған ғимараты 1962 жылдан бері театрлық өмірдің тұрақты мекені болып келеді. Нақты даталарды ажырата оқу — қаланың мәдени тарихын асыра айтпай, бірақ мәнін кемітпей танудың сенімді жолы. Осындай нысандар Қарағандының өндірістік келбетімен қатар оның сахналық, адами және көрермендік жадын да сақтайды.
