Өкілеттік мерзімі республикалық референдуммен ұзартылған Қазақстанның тұңғыш президенті
Қазақстан тарихында Президент өкілеттігінің мерзімі республикалық референдум арқылы ұзартылған жағдай 1995 жылғы 29 сәуірдегі дауыс берумен байланысты. Сол референдумда Нұрсұлтан Назарбаевтың өкілеттігін 2000 жылғы 1 желтоқсанға дейін ұзарту туралы мәселе қолдау тапты. Бұл мақала сол оқиғаның күні, құқықтық тетігі және құжаттарда бекітілген шекарасы туралы бейтарап анықтама береді.
«Тұңғыш» деген сөз мұнда тұлғаға саяси баға беру үшін қолданылмайды. Ол тек салыстыру өлшемін көрсетеді: Қазақстан президенттігі тарихында қолданыстағы президенттің өкілеттік мерзімін республикалық референдум нәтижесімен ұзарту тетігі алғаш рет осы жағдайда қолданылды. Сайлау, конституциялық түзету және референдум — құқықтық рәсімі әртүрлі ұғымдар, сондықтан оларды бір-бірінің орнына қолдануға болмайды.
| Оқиға | Республикалық референдум |
| Өткізілген күні | 1995 жылғы 29 сәуір |
| Мәселе | Президент өкілеттігінің мерзімін ұзарту |
| Белгіленген мерзім | 2000 жылғы 1 желтоқсанға дейін |
| Құқықтық із | Конституцияның өтпелі ережелерінде референдум шешімі аталады |
| Шекара | Мақала саяси бағалау емес, тарихи-құқықтық механизмді түсіндіреді |
Референдум мен сайлаудың айырмасы
Республикалық референдум — азаматтардың мемлекеттік өмірдің маңызды мәселесі бойынша жалпы халықтық дауыс беруі. Ал сайлау белгілі бір лауазымға кандидаттарды таңдау рәсімімен байланысты. 1995 жылғы оқиғада кезекті президент сайлауы өткізілген жоқ; қолданыстағы өкілеттік мерзімін ұзарту мәселесі референдумға шығарылды. Осы айырма деректі дұрыс түсінудің кілті.
Қазіргі «Республикалық референдум туралы» конституциялық заң да референдумның мәнін жалпы халықтық дауыс беру ретінде түсіндіреді. Алайда 1995 жылғы сәуір оқиғасын кейін қабылданған нормалардың барлық бөлшегімен сипаттау дұрыс болмас еді. Тарихи материалда ең сенімді тірек — сол оқиғаның күні, жарияланған мәселе және кейінгі конституциялық мәтінде оған жасалған сілтеме.
Референдум нәтижесін дәл жеткізу үшін «кім туралы?» деген сұрақпен бірге «қандай мәселе бойынша және қай рәсіммен?» деген сұрақ та айтылуы керек.
1995 жылғы 29 сәуірдегі шешім
Ресми мемлекеттік материалдарда 1995 жылғы 29 сәуірде бүкілхалықтық референдум өткенi және сайлаушылардың 95,4 пайызы өкілеттік мерзімін 2000 жылғы 1 желтоқсанға дейін ұзартуды қолдағаны көрсетіледі. Бұл санды сол референдум қорытындысына қатысты көрсеткіш ретінде ғана оқу керек. Ол кейінгі сайлаулардың немесе кейінгі конституциялық өзгерістердің нәтижесі емес.
Қазақстан Республикасының Конституциясының өтпелі ережелерінде Конституция күшіне енген кезде қолданылып жүрген заңдар бойынша сайланған Президент өз өкілеттігін 1995 жылғы 29 сәуірдегі республикалық референдумда қабылданған шешіммен белгіленген мерзім ішінде жүзеге асыратыны жазылған. Бұл мәтін референдум шешімінің кейінгі құқықтық құжаттағы ізін көрсетеді.
Тарихи фактілерді шатастырмау неге маңызды?
1995 жыл Қазақстанның конституциялық тарихында бірнеше бөлек оқиғамен есте қалады. 29 сәуірде референдум өтті, ал 30 тамызда жаңа Конституция республикалық референдум арқылы қабылданды. Екі оқиғаның да «референдум» деген ортақ атауы бар, бірақ тақырыбы, күні және құқықтық нәтижесі бірдей емес. Сондықтан сәуірдегі өкілеттік мерзіміне қатысты дауыс беруді тамыздағы Конституция қабылдануымен алмастыруға болмайды.
Құқықтық тарихта датаның дәлдігі деректің сенімділігін арттырады. Мысалы, Қазақстан Конституциясының тарихы туралы материал құжаттық кезеңдерді бөлек қарауға көмектеседі, ал мәдени кеңістік туралы қалалық мақала «алғашқы» деген атауды нақты күн мен өлшеммен берудің маңызын көрсетеді. Ішкі байланыс фактілерді бір тақырыпқа біріктіру үшін емес, оларды шатастырмай оқу үшін қажет.
Тарихи датаны дәл беру — өткенге баға беру емес; ол оқиғаның қандай құқықтық тетікпен болғанын түсінуге мүмкіндік.
Бұл мақала нені айтпайды?
Материал референдумның саяси себептері, қоғамдық пікір немесе оған берілетін бағалар туралы қорытынды жасамайды. Ол бір ғана тексерілетін фактіні түсіндіреді: 1995 жылғы 29 сәуірде Президент өкілеттігінің мерзімін ұзарту мәселесі республикалық референдум арқылы шешілді. Сондай-ақ бұл оқиға қазіргі конституциялық тәртіптің барлық ережесін сипаттамайды.
Бейтарап тіл осындай тақырыпта ерекше маңызды. Құжатта бар мерзім, дата және рәсім айтылады; ал даулы не бағалау сипатындағы тұжырымдар қосылмайды. Оқырман тарихи деректі оның шекарасымен бірге алған кезде, оны кейінгі оқиғалармен дұрыс салыстыра алады.
Дерекпен жұмыс істеу тәртібі
Тарихи-құқықтық тақырыпты тексергенде ресми құжаттың атауын, қабылданған күнін және ондағы қолданылған сөздерді салыстыру қажет. Қысқа шолулар оқиғаның бағытын түсіндіреді, бірақ толық қорытындыны бір ғана кейінгі түсіндірмеге сүйеніп шығаруға болмайды. Осы мақалада дата, мерзім және референдум тетігі өзара байланыста берілді. Бұл тәсіл оқырманға деректі жаттап алу емес, оның қандай жағдайға қатысты екенін түсінуге көмектеседі. Референдумдардың атауы ұқсас болғанымен, әрбірінің қойылған мәселесі бөлек екенін есте ұстау маңызды.
Қорытынды
Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өкілеттік мерзімі республикалық референдум арқылы 1995 жылғы 29 сәуірде ұзартылды. Ресми материалдар мерзімді 2000 жылғы 1 желтоқсанға дейін деп көрсетеді, ал Конституцияның өтпелі ережелері осы референдум шешіміне сілтеме жасайды. Бұл тұжырым — сайлау немесе саяси баға емес, нақты күнмен және құқықтық тетікпен шектелген тарихи факт.
