Өскемендегі көпшілік кітапхана тарихының нақты бастау нүктелерінің бірі — 1896 жылғы 20 наурыз. Сол күні халық ағарту ісіне қамқорлық қоғамының бастамасымен «Өскемен халықтық ақылы кітапханасы және оқу залы» ашылды. Бүгін бұл тарихи желі А. С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасының шежіресінде сақталған. Мақала жеке қорлар мен мектеп кітапханаларын емес, қала тұрғындарына арналған осы қоғамдық кітапхана-оқу залының құжатталған тарихын қарастырады.
Бір қарағанда
- Тарихи мекеме: Өскемен халықтық ақылы кітапханасы және оқу залы.
- Ашылған күні: 1896 жылғы 20 наурыз.
- Бастамашы: халық ағарту ісіне қамқорлық қоғамы.
- Қазіргі тарихи мұрагері: А. С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы.
- Шек: бұл қоғамдық кітапхана-оқу залының тарихы; Өскемендегі барлық жеке, оқу орнына тиесілі және ведомстволық қорлардың толық рейтингі емес.
1896 жылғы бастау
Кітапхана тарихының ресми бетінде 1896 жылғы 20 наурыз құрылу күні ретінде көрсетіледі. Ал сол дәуірден қалған басылымдардың титулдық беттерінде «Өскемен халықтық ақылы кітапханасы және оқу залы» деген мөр мен 1896 жыл белгісі сақталғаны айтылады. Бұл — мерейтойлық ауызша дерек қана емес, мекеменің өз қорындағы материалдарға сүйенетін мерзімдік белгі.
ХІХ ғасырдың соңындағы Өскемен үшін оқу залының ашылуы қалалық мәдениеттегі маңызды қадам еді. Кітап алуға, газет-журнал оқуға және пікір алмасуға арналған орта қалыптасты. Кітапхананың бастапқы қоры қоғам мүшелері мен қала тұрғындарының жеке кітаптарынан жиналғаны туралы дерек бұл бастаманың қоғамдық сипатта болғанын көрсетеді.
Кітапхана тарихы сөрелердің жасынан басталмайды: ол қаланың білімді ортақ игілік деп таныған сәтінен басталады.
Алғашқы қор қалай қалыптасты?
Қоғам мүшелері кітап қорын толықтыруға қаражат пен жеке жинақтарын берген. Ресми тарихи жазбада А. Федоровтың кітап сатып алуға қаржы қосқаны, ал әскери дәрігер Г. Вистениустың жеке кітапханасы мен оқу залына арналған көмегі аталады. Қалалық басқарма да кітапхананы ұстауға қаражат бөлген. Демек, алғашқы қор бір мекеменің емес, бірнеше азаматтық бастаманың нәтижесінде пайда болған.
Алғашқы ерікті кітапханашы Петр Столбов 1896–1915 жылдары осы қызметті атқарғаны жөнінде кітапхана шежіресінде жазылған. Бұл дерек мекеменің тек ашылу күнін емес, оның күнделікті жұмысын да елестетуге мүмкіндік береді. Кітапхана-оқу залы қала басқармасы ғимаратында орналасып, оқырманды жинайтын орынға айналды.
Қоғамдық оқу залының мәні
Қазіргі оқырман үшін кітапхана көбіне электрондық каталогпен, дәріспен, көрмемен және коворкингпен байланысады. Ал 1896 жылғы оқу залының құндылығы — ақпаратқа ортақ қолжетімділік ұсынуында. Пошта арқылы келетін газет пен журналды күткен, жаңалықты талқылаған адамдар үшін бұл жер қаланың зияткерлік байланыс нүктесі болған.
Сондықтан кітапхана тарихын тек «көне мекеме» деген сөзбен шектеу жеткіліксіз. Ол қалада білім, пікірталас және жергілікті мәдениетке арналған тұрақты кеңістіктің қалыптасуын көрсетеді. Мұндай орындарда оқырман тек кітап алмайды; ол ортақ естелікті, сұрақ қою мәдениетін және өз қаласына қызығушылықты жалғастырады.
Қазіргі кітапханаға жалғасқан жол
Тарихи материалдарда 1896 жылғы халықтық кітапханадан қазіргі А. С. Пушкин атындағы облыстық кітапханаға дейінгі ұзақ жол сипатталады. Атаулар, жұмыс форматы және аудитория өзгергенімен, ағартушылық миссиясы сақталғаны айтылады. Бұл сабақтастықты түсінгенде ғана тарихи күн қазіргі мекеме үшін неліктен маңызды екенін байқауға болады.
Өскемен мен Шығыс Қазақстан туралы басқа тақырыптар да осындай дәлдікпен оқылғаны жөн. Мысалы, музей-қорықтың қалыптасу тарихы мәдени мекемелердің уақыт өте қалай дамитынын көрсетеді, ал әдеби музейдің ашылу тарихы белгілі бір нысанды мерзімі мен қызметі арқылы түсіндіреді. Бұл байланыстар қала тарихын жасанды рейтингтер емес, тексерілетін деректер арқылы тануға көмектеседі.
Сенімді «алғашқы» деген ұғым салыстырудың шегін жасырмайды: ол қай мекеме, қай қызмет және қай күн туралы айтылып тұрғанын нақтылайды.
Неге толық «ең көне» рейтингі берілмейді?
Кітапхананың шежіресі Өскемендегі алғашқы халықтық кітапхананың 1896 жылы ашылғанын дәлелдейді. Алайда бұл мақала барлық жеке жинақтарды, діни мекемелердегі қорларды, мектеп және ведомстволық кітапханаларды бір архивтік тізімге жинап салыстырмайды. Сол себепті кең мағынадағы «қаладағы барлық кітапхананың ең көнесі» деген абсолютті тұжырымнан бас тартылды.
Бұл шектеу деректің құнын төмендетпейді. Керісінше, оқырман дәл нені біледі: 1896 жылғы 20 наурызда Өскеменде қоғамдық халықтық кітапхана-оқу залы ашылған, оның тарихы қазіргі облыстық кітапхана шежіресінде сақталған. Ал басқа санаттағы ең ерте қорларды салыстыру — жеке архивтік зерттеудің міндеті.
Қорытынды
1896 жылғы Өскемен халықтық ақылы кітапханасы мен оқу залы қаланың мәдени тарихындағы айқын даталы оқиға. Оның құрылуына қоғамдық бастама, жеке кітап қорлары және жергілікті қолдау себеп болды. Бүгінгі А. С. Пушкин атындағы облыстық кітапхана осы мұраны сақтап, оқырманға жеткізіп келеді. Деректің шегін ашық айту — осы тарихи сабақтастықты құрметтеудің дұрыс тәсілі. Өлкетану дерегін іздеген адам үшін мұндай мекемелердің каталогі, көрмесі және жергілікті басылымдары өткенді бүгінгі оқырманмен жалғайтын маңызды арна болып қала береді. Осындай нақты даталар қаланың мәдени дамуындағы қоғамдық бастамалардың орнын бағалауға мүмкіндік береді.
