Семей қаласының мәдени тарихында 1883 жылдан басталатын бір мекеме бар — Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана. Оның ашылған күні архивтік және ресми қалалық материалдарда 1883 жылғы 3 қазан деп беріледі; ескі күнтізбедегі дата — 20 қыркүйек. Бұл мақала «Қазақстандағы ең көне» деген ұлттық рейтингті бекітпейді: ондай қорытынды үшін барлық жұмыс істеп тұрған кітапхананы бірдей әдіспен салыстыратын ашық реестр қажет. Мұнда нақты нысанның расталған тарихы мен қызмет сабақтастығы айтылады.
Кітапхана Семей облыстық статистика комитетінің жанынан қоғамдық кітапхана ретінде ашылған. Кейін оның оқу залы, қоры және қызметі өзгерді, бірақ мекеме қаланың ағарту кеңістігіндегі орнын сақтады. 1992 жылы кітапханаға Абай Құнанбайұлының есімі берілді. Осы кезеңдер — бір ғимараттың жасын емес, ұйым тарихының үзілмей жалғасқанын түсінуге мүмкіндік беретін деректер.
Факт-блок
- Нысан: Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана.
- Қала: Семей.
- Ашылған уақыты: 1883 жылғы 3 қазан (ескі стильмен 20 қыркүйек).
- Алғашқы мәртебесі: облыстық статистика комитеті жанындағы қоғамдық кітапхана.
- Абай есімі: 1992 жылы берілген.
- Шекара: бұл мақала ұлттық «ең көне жұмыс істеп тұрған» рейтингін емес, бір мекеменің ресми тарихын сипаттайды.
Кітапхананың күнін нақтылау не үшін керек? Себебі мәдени нысандар туралы әңгімеде «ежелгі» деген әсерлі сөз жиі деректің орнын басып кетеді. Мұнда негізгі тірек — ашылу күні мен ұйымдастырушы орта. Семей қаласының ресми тарихи-мәдени материалында кітапхана 1883 жылы ашылғаны, 1902 жылы тегін оқу залы ұйымдастырылғаны, ал 1906 жылы ол кітапханамен біріктірілгені көрсетіледі.
Кітапхананың құндылығы тек ескі датасында емес: ол бірнеше дәуірді жалғаған оқырмандық және зерттеушілік орта қалыптастырғанында.
Ұйым тарихы мен ғимарат тарихы неге бөлек
Кітапхана туралы сөйлегенде ғимараттың салынған жылы мен мекеменің ашылған уақытын шатастырмау керек. Оқырман үйі мекенжайын ауыстыруы, бөлімдерін жаңартуы немесе атауын өзгертуі мүмкін. Бірақ архивтік сабақтастық, қордың жалғасуы және қызметтің сақталуы ұйым тарихын байланыстырады. Семей кітапханасының жолында да осы өзгерістер бар: қоғамдық кітапхана ретінде басталған мекеме кейін Н. В. Гоголь есімімен аталып, тәуелсіздік кезеңінде Абай есімін иеленді.
Бұл жайт Абайдың Семейдегі мәдени ортаға қатысы туралы әңгімені де байытады. Кітапхана ресми материалдарында ақын оның алғашқы оқырмандарының бірі ретінде аталады. Дегенмен нысанның тарихын тек бір тұлғаға теліп қоюға болмайды: оның қызметі қала тұрғындары, оқытушылар, зерттеушілер және кітапханашылардың көптеген буыны арқылы жалғасты.
Оқу кеңістігінің қазіргі мағынасы
Бүгінгі кітапхана — тек сирек кітап сақталатын орын емес. Ол оқырманға қызмет көрсету, библиографиялық іздеу, көрме, дәріс және мәдени кездесу өткізетін қоғамдық кеңістік. Осы жерде тарихи қор мен қазіргі оқырманның сұранысы тоғысады. Мұндай сабақтастық Семейдің білім беру мәдениеті бір ғана ескерткішпен өлшенбейтінін көрсетеді.
Семейдің тарихи бағыттарын өзара салыстыруға болады, бірақ олардың критерийі бөлек. Мысалы, Семейдегі 1910 жылғы алғашқы су құбыры инженерлік инфрақұрылым туралы болса, Абай музейі туралы материал музей ісінің нақты шекарасын ашады. Ал бұл бет кітапхананың 1883 жылдан басталатын институционалдық тарихына арналған.
Тарихи мекемені дұрыс тану — оны «ең» деген атаумен асыра бағалау емес, ашылу дерегін, қызметін және өзгерген атауларын бірге көру.
Неліктен 1883 жылғы дата мәдени жад үшін маңызды
Ашылу күні кітапхана тарихының басталу нүктесін береді, бірақ оны өздігінен толық өмірбаян деп қабылдауға болмайды. Қордың өсуі, оқырман залының ашылуы, атаудың өзгеруі және жаңа қызметтердің қосылуы мекеменің уақытпен бірге дамығанын көрсетеді. Семейдегі кітапхана 1902 жылы тегін оқу залын ұйымдастырғаны туралы дерек те осы қоғамдық қызметтің кеңейгенін аңғартады. 1906 жылы оқу залының кітапханамен бірігуі оқырманға қызмет көрсету жүйесінің қалыптасқанын білдіреді.
Кітапхана қорындағы сирек басылымдар тарихты тек атаулы дата арқылы емес, нақты мәтіндер арқылы тануға мүмкіндік береді. XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басында шыққан кітаптар мен өлкетану материалдары зерттеуші үшін дерек, ал оқырман үшін өткенмен тікелей байланыс бола алады. Оларды пайдалану барысында басылымның шыққан жылы, сақталу жағдайы және каталогтық сипаттамасы бөлек тексеріледі: «ескі кітап» деген жалпы тіркес ғылыми сипаттаманы алмастырмайды.
Тарихи атауларды оқу
Бір мекеменің атауы бірнеше рет өзгеруі мүмкін. Бұл Семей кітапханасының тарихында да байқалады: Гоголь атындағы кезеңнен кейін 1992 жылы Абай аты берілді. Мұндай өзгерісті «жаңа кітапхана ашылды» деп емес, архивтік сабақтастық арқылы түсіндіру дұрыс. Негізгі сұрақ — қор, қызмет және ұйымдық тарих қандай дерекпен жалғанады. Сондықтан атау ауысуы мәдени мекеменің жасы туралы қорытындыны автоматты түрде жоққа шығармайды, бірақ әр кезеңді дәл атауды талап етеді.
Осы ұстаным қала мұрасын құрметтеуге көмектеседі. Жүз жылдан асқан мекеме туралы әңгіме тек мерейтойлық сөз емес: ол оқырман, кітапханашы, мұрағатшы және зерттеуші еңбегінің жалғасуы. Семейдегі Абай кітапханасының тарихы дәл осы үздіксіз еңбектің көрінетін мысалы.
Қорытынды
Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана Семейде 1883 жылы ашылған. Бұл дерек ресми қалалық және кітапханалық материалдарда бекітілген. Оның тарихы қоғамдық кітапханадан қазіргі мәдени-ағартушылық кеңістікке дейінгі ұзақ жолды көрсетеді. Ұлттық салыстыру жасамай-ақ, осы мекеме Қазақстанның кітапхана мәдениетіндегі ерте әрі маңызды нысандардың бірі екенін түсінуге болады.
